คืนชีวา ลายผ้าอินเดียในสยาม

เมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาเจริญ มีการค้าขายกับชาติยุโรปหลายชาติ แม้กระนั้นชาติทวีปเอเชียอย่างประเทศอินเดียก็มีความหมายไม่น้อย มองเห็นได้จากผ้าประเทศอินเดียในไทยซึ่งเป็นที่ชื่นชอบเป็นอย่างมากในระยะเวลานั้นก่อนที่จะความชื่นชอบจะเลือนรางไปในตอนสงครามโลกครั้งที่สอง

วันนี้ผ้าประเทศอินเดียในประเทศไทยกำลังกลับมามีชีวิตอีกที เมื่อนักวิชาการด้านผ้าประเทศอินเดีย ประภัสสร โพธิ์ศรีทองคำเชื้อเชิญผู้ชอบพองานผ้าด้วยกันรื้อฟื้นวิถีที่ผ้าพิมพ์ลายให้กลับมาสดชื่นอีกรอบ

“จากการศึกษาเรียนรู้ พวกเราเจอหลักฐานไทยนำเข้าผ้าพิมพ์ ผ้าเขียน ผ้าพิมพ์ลายของอินเดียมาตั้งแต่อยุธยา ซึ่งระยะเริ่มต้น ผ้าจำพวกนี้ใช้ในราชสำนัก ลวดลายผ้าบางทีอาจเป็นลายใหญ่ ลายที่สื่อความหมายเกี่ยวโยงกับสถานภาพของกษัตริย์ หรือลายที่แสดงยศฐาบรรดาศักดิ์ของเจ้าขุนมูลนาย แต่ว่าพอเพียงมาในยุครัชกาลที่ 4 เริ่มมีกระแสวัฒนธรรมตะวันตก ความชื่นชอบของผ้าพิมพ์ลายของประเทศอินเดียก็น้อยลง

ถัดมา มีผ้าอีกกรุ๊ปหนึ่งที่เป็นผ้าประเทศอินเดียที่พวกเราเรียกว่า เซาดากีรี (Saudagiri) มีนายห้างหลายรายนำเข้าผ้ากลุ่มนี้ มาในประเทศไทยจนกระทั่งสงครามโลกครั้งที่สอง ซึ่งตอนที่มีการทำสงครามกัน มีผลทำให้การขนส่งผ้าจากประเทศอินเดียทุกข์ยากลำบาก คนประเทศไทยก็เริ่มผลิตผ้าที่เรียกว่าลายไทยขึ้นมาแทน ก่อนที่จะก่อให้เกิดการสร้างด้วยเครื่องจักรแทนการพิมพ์ผ้าด้วยมือ ซึ่งวิชาความรู้รวมทั้งเรื่องราวของผ้าลายตั้งแต่อดีตกาลถึงเดี๋ยวนี้ มีความเชื่อมโยงสม่ำเสมอ เลยเปิดการฝึกฝนพิมพ์ผ้าด้วย แม่พิมพ์ไม้ ส่วนใดส่วนหนึ่งมีต้นเหตุจากพวกเราดำเนินการฟื้นฟูผ้าลายประเทศอินเดียสำหรับประเทศไทย เลยแบ่งปันความรู้ความเข้าใจเรื่องขั้นตอนการผลิตผ้าลายประเทศอินเดียในไทยแบบเริ่มแรกที่ตอนนี้หาคนทำยากมากมาย” 

เมื่อความริเริ่มคิดสร้างสรรค์ของคุณส่งผลให้เกิดการบอก ผู้คนที่รู้ข่าวก็นัดหมายกันมาฝึกหัดทำลวดลายผ้าที่บ้านของคุณ  โดยพื้นที่บางส่วนในบ้านของประภัสสร ตระเตรียมไว้สำหรับจัดวางเครื่องมือที่เกี่ยวกับการทำงานผ้าอย่างครบถ้วน  

“เพราะเหตุว่าศิลป์การพิมพ์ลายด้วยแม่พิมพ์ไม้ ยังไม่ค่อยมีใครรู้จักในสังคมไทยเท่าไรนัก พวกเรานำเคล็ดวิธีพิมพ์ลายผ้าที่เคยเป็นที่นิยมในสมัยก่อน มาให้ผู้ที่พอใจได้ทดสอบ ทำความเข้าใจฐานรากงานพิมพ์ลวดลายด้วยสียุคใหม่ ลงบนผืนผ้า แล้วกำเนิดเป็นลวดลาย 

เครื่องใช้ไม้สอยที่พวกเราใช้ มีแม่พิมพ์ไม้ทำมาจากไม้สัก สีพิมพ์ผ้า แล้วก็ใช้เคล็ดวิธีที่เรียกว่าแฮนด์ปริ้นต์ พิมพ์ลงไปบนผ้าฝ้าย เป็นผ้าที่สวมใส่สบาย แล้วผ้าฝ้ายก็ยังสมาคมกับผ้าประเทศอินเดียที่พวกเราเคยนำเข้า ส่วนวิธีการพิมพ์ผ้า ข้อแรก พวกเราจำต้องจัดแจงโต๊ะที่มีลักษณะคล้ายกับที่รองรีดผ้า มีความอ่อนนุ่มและก็ครึ้มจากผ้ากระสอบบุโต๊ะเป็นชั้นๆ แล้วปิดทับด้วยผ้าฝ้ายรองด้านหน้าอีกครั้ง เพื่อกันสกปรก 

ส่วนกรรมวิธีผสมสี พวกเราใช้ สีเคมี ผสมกับ แป้งพิมพ์ ทำปฏิกิริยาเพิ่มเติมโมเลกุลของสีเข้าด้วยกัน มีคุณลักษณะคล้ายกับกาวที่ทำให้สีไปติดอยู่บนผิวหน้าของผ้า สีเหล่านี้ติดทนนาน ภายหลังเอามาสู่การตรึงผ้าที่จะพิมพ์ลงบนโต๊ะ แล้วเลือกลายแม่พิมพ์ที่พวกเราทำเป็นลายไทยเกือบจะทั้งหมด ยกตัวอย่างเช่น ลายกุดั่น ลายแก้วชิงดวง ลายนกคาบ ลายเทวดานพม ลายก้านแย่ง ซึ่งการผลิตลายผ้าให้สม่ำเสมอ  ต้องมีการเลื่อมลาย ซ้อนลาย มาประกอบลายในจังหวะที่พอดิบพอดีกับแม่พิมพ์ต้นลาย

ด้วยเหตุนี้เรื่องของสมาธิซึ่งสำคัญมาก การตัดสินใจทุกๆเรื่อง ณ เวลานั้น ควรจะเป็นไปอย่างระมัดระวัง การที่พวกเรากดแม่พิมพ์ลงไปบนถาดพิมพ์ ถาดสี จำต้องเช็คทุกคราวว่า แม่พิมพ์ติดสีดีหรือไม่ จำเป็นต้องแน่ใจว่าสีติดบนแม่พิมพ์ ลวดลายไม่หายไป สีนิดหน่อยไม่หายไป ในเวลาเดียวกันต้องระมัดระวังอย่าให้สีเปื้อนมือพวกเรา ไม่เช่นนั้นสีบางทีอาจเปื้อนเลอะเทอะผ้าส่วนอื่น ความสะอาดของผลงาน ก็เป็นสิ่งสำคัญ ซึ่งอุปกรณ์ที่เป็นตัวรองรับลวดลายผ้าที่พวกเราจัดแจงไว้ให้กับผู้อบรมทดลองทำ มีตั้งแต่ว่าผ้าที่เอาไว้เช็ดหน้า ผ้าสำหรับพันคอ เสื้อยืด กระเป๋า 

แต่ละอย่างมีแนวทางวางแบบลวดลายไม่เหมือนกัน เพราะว่าพวกเราอยากได้ให้คนที่มาเรียนได้ฝึกฝนพิมพ์ลวดลายบนทรงผ้าที่นานาประการ บางบุคคลที่ไม่รู้เรื่องในกรรมวิธีพิมพ์ที่แจ่มชัดหรือการจัดการปัญหาเฉพาะหน้า อาทิเช่น ที่ตรงนี้บางทีอาจพลาดไปแล้ว คราวหน้าต้องแก้อย่างไร พวกเราก็ให้คำปรึกษา ซึ่งชุดวิชาความรู้การพิมพ์ผ้าด้วยแม่พิมพ์ไม้ที่พวกเราเอามาเผยแพร่ ก็ต้องการให้มีการต่อยอดในอนาคต บางบุคคลอาจมีธุรกิจอยู่และจากนั้นก็สามารถนำไปดัดแปลงถัดไป” 

ด้วยความมุ่งมาดของประภัสสรสำหรับในการฟื้่นขนบที่วิถีผ้าพิมพ์ลายประเทศอินเดียให้กลับมาได้รับความพึงพอใจอีกรอบ เจน -เจนยุยงภา จันทร์ตรี กับ กระเป๋า-สมสาวน้อย เรืองโรจน์ดวงจันทร์ สองสาวเพื่อนเกลอก็มองเห็นจุดเด่นกับสิ่งนี้แล้วเล่าว่า ก่อนหน้านี้ พวกคุณเคยเชื้อเชิญกันไปเวิร์คชอปจากที่ต่างๆอีกทั้งทำเซรามิค ตัดเสื้อผ้า อย่างกางเกงที่สวมในชีวิตประจำวัน หรือของขวัญชิ้นมอบให้คนใกล้ตัวในโอกาสพิเศษ ล้วนเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจากวิชาความรู้ที่คุณได้รับมาจากการไปฝึกหัด 

ส่วนการพิมพ์ลายผ้า ถือได้ว่าเป็นการทดลองทำอะไรใหม่ๆอย่างที่ไม่เคยทำมาก่อน ผ้าที่เป็นสีขาวผืน จะสร้างลายให้ต่อกันยังไง การเลือกโทนสี ให้เหมาะสมกันและก็กับช่วง ก็จำต้องอาศัยการคิดรวมทั้งคิดแผนซึ่งความไม่สมบูรณ์ของงานแฮนด์เมค

เป็นเสน่ห์อันน่าคลั่งไคล้ ไม่ซ้ำใคร 

คลิปข่าวสาร 1/9 แม่พิมพ์จากไม้แกะ 2/9 3/9 4/9 ผ้ากระสอบและก็ผ้าฝ้ายใช้สำหรับบุโต๊ะพิมพ์ผ้า 5/9 ประภัสสร โพธิ์ศรีทองคำ 6/9 ผลงานผู้เข้าอบรม 7/9 เจนยุยงภา จันทร์ตรี 8/9

Related posts